Trong một lớp học, chúng ta thấy trí thức học sanh không đều nhau, đứa giỏi, đứa dở, đứa thông minh, đứa u ám. Cùng được một thầy săn sóc, cùng học chung bài vở, sao lại có sự phân biệt ấy? Người ta trả lời một cách dễ dàng rằng tại đứa nầy sáng, đứa kia tối; thử hỏi sự sáng tối ấy do đâu mà ra?
Lại cùng sống trên quả địa cầu, tại sao dân nầy văn minh, dân tộc kia lạc hậu?
Sự sai biệt ấy chắc hẳn là do trình độ tấn hóa khác nhau. Đứa học sanh nầy u ám là vì ít tấn hóa. Nói tấn hóa là nói luân hồi chuyển kiếp. Một kiếp luân hồi, là một nấc thang tấn hóa. Dân tộc dã man là dân tộc còn mới trên đường tấn hóa, tức mới trải qua ít kiếp luân hồi. Dân tộc văn minh là dân tộc đã lâu đời trên đường tấn hóa tức đã nhiều kiếp luân hồi vậy.
Đành rằng kiếp sống là kiếp chung, nhưng trình độ tấn hóa của một kiếp riêng con người là do thời gian của điểm chơn linh (hồn), dùng để tấn hóa, kể từ khi bắt đầu thác sanh xuống thế.
Cái trình độ tấn hóa của mỗi người trong kiếp đương sanh gọi là bổn giác (Tiếng Phạn gọi Dharma, nhà Phật dịch là Pháp).
Tấn hóa đây không phải tấn hóa thuần về trí thức, mà kể luôn về tinh thần đạo đức. Người học đạo cần phải biết trình độ tấn hóa về tinh thần đạo đức của mình đến đâu, rồi do đó mà ứng dụng phương pháp cho nhằm cách mà tấn hóa thêm lên; như vậy mới nhằm đường phải lối (Đức giáo chủ Pythagore có dạy môn đệ của Ngài như vầy: “Ngươi hãy tự biết ngươi, rồi Ngươi sẽ biết được Võ trụ và các vi Thần linh”. “Ngươi tự biết Ngươi”, tức là biết cái bổn giác của ngươi vậy.). Biết được bổn giác và giác pháp, tức là đắc pháp vậy.
Xin đơn cử ra đây một thí dụ dễ hiểu:
Trước khi cất nhà, tôi phải đắp nền cho vững chắc. Nếu nền không vững chắc, nhà cất lên phải lún. Cũng vậy, muốn cất nhà “làm Tiên Phật”, tôi phải trước đắp nền cho vững chắc tức là trúc cơ. Tôi phải tự biết chắc rằng tôi đã chế ngự được thất tình lục dục, rồi tôi mới bắt đầu hàm dưỡng tinh thần tọa thiền nhập định. Tôi phải tự biết chắc trình độ tấn hóa tinh thần đạo đức của tôi đã đến chỗ tận diệt tình dục, rồi mới dám bắt đầu vào việc công phu. Bằng chẳng vậy, sự tịnh luyện của tôi sẽ luống công vô ích. Phải biết mình đặng tuần tự tấn hóa.
Ở đây có một điều rất nguy hiểm:
Tôi thấy một việc rất cao quí, huyền diệu, rồi tôi muốn làm cho kỳ được. Nhưng phải xét coi bổn giác của tôi đã đến trình độ làm việc ấy chưa? Tôi không nên dục tốc mà uổng công nhọc sức. Yếu điểm sự tốn hao không phải trong một lúc mà lên đến cực độ, cần phải tuần tự tiến lên, không thái hóa, không bất cập.
Hãy xem phương pháp, Đức Chí Tôn ung đúc chúng ta. Với người nầy, Chí Tôn buộc việc gắt gao, với kẻ khác, Thầy lại dễ dãi. Đó là Thầy do trình độ bổn giác mỗi con mà dạy dỗ.
Một người, dầu Thiên tước lớn lao đến đâu đi nữa, song nếu bổn giác chưa cao mà bị bắt buộc làm những việc cao cả, thì thế nào làm được.
Ai tu đến hạnh nào, chúng ta cứ vui để cho người ấy tuần tự tiến lên, thế nào cho “một đức trổi hơn một phẩm cao” là được. Chúng ta chẳng nên bó buộc người khác làm những việc không thể làm được.
Một người còn mến vật chất mà bảo họ tự khắc bỏ đi để trao dồi tinh thần đạo đức, không khỏi bị họ trề môi khinh bỉ. Phải do thị hiếu của người mà dẫn lần đến chỗ cao hơn, một ngày một ít, thì mới hóa độ người được.
Biết được bổn giác của người, chúng ta mới biết khoan dung, rồi lòng tự kiêu sẽ nhờ đức khoan dung ấy mà tắt đi.