Tô Võ : Họ Tô tên Võ, là một vị quan Đại Học Sĩ dưới triều vua Hán Nguyên Đế bên Tàu. Điển tích nầy thường gọi là “ Tô Võ mục dương”, nghĩa là : Ông Tô Võ chăn dê. (mục là chăn nuôi, dương là con dê).
Tô Võ, tự là Tử Khanh, người đất Đỗ Lăng, làm quan dưới triều vua Hán Nguyên Đế đến chức Vũ Điện Đại Học Sĩ.
Lúc bấy giờ giặc Hung Nô nổi lên rất mạnh, thường đem binh vào đánh phá Trung nguyên. Triều đình suy nhược, không có tướng tài đủ sức chống cự với quân Hung Nô.
Quan Tể Tướng Trương văn Học tâu :
– Muôn tâu Bệ hạ, hiện nay bờ cõi rối loạn, nước ta đã hao binh tổn tướng nhiều phen mà không lui được giặc Phiên. Hạ thần thiết tưởng nên sai một viên quan lão thành, đem lời hòa hiếu mà khuyên bảo vua Phiên. Hễ nước Phiên chịu lui quân thì ta bỏ cho nó lệ triều cống, cốt làm cho muôn dân bình an, nước nhà khỏi cơn nguy biến. Xin Bệ hạ định liệu.
Vua Hán hỏi :
– Nhà ngươi nói phải, nhưng các quan trong triều, ai là người có thể đi sứ Phiên được ?
– Muôn tâu Bệ hạ, việc hòa Phiên rất trọng hệ, cần phải giữ cho nước nhà không mất thể diện, thiển nghĩ chỉ có quan Vũ Điện Đại Học Sĩ Tô Võ là người lão thành, các nước ngoài đều biết tiếng, có thể đảm nhận nhiệm vụ được.
Vua Hán phán hỏi Tô Võ rằng :
– Nay Trẫm sai ngươi đi hòa Phiên, ngươi cố khuyên vua Phiên chớ nên nghe lời tên gian tặc Mao Diên Thọ mà để cho 2 nước bất hòa. Nếu như bên Phiên chịu lui quân thì Thiên triều bãi bỏ lệ triều cống. Ngươi khá vì Trẫm chịu nhọc một phen, Trẫm sẽ hậu thưởng.
Phán xong, Hán Đế trao cho Tô Võ một đạo Thánh chỉ làm sứ giả đi hòa Phiên.
Khi Tô Võ đi qua khỏi Nhạn Môn Quan để vào nước Phiên. Vua Phiên không cho người tiếp rước, nên Tô Võ biết là việc hòa Phiên rất khó khăn. Tô Võ vào đến triều đình vua Phiên, đứng thẳng người, không quì lạy. Các quan Phiên hét :
– Sứ thần bên Hán sao thấy vua ta mà không quì lạy ?
Tô Võ quay lại mắng rằng :
– Phiên tặc, bây chỉ biết trách người sao không biết trách mình. Ta phụng chỉ Thiên triều sang đây mà vua tôi nhà ngươi không ra nghinh tiếp, đó là một điều vô lễ, lại còn trách Đại thần nhà Hán sao không lạy một ông vua Tiểu Phiên ?
Vua Phiên phì cười nói rằng :
– Vua Hán sai ngươi sang đây tất cũng biết tay Trẫm đó. Thế thì vua Hán chịu dâng nạp nàng Chiêu Quân chưa ?
Tô Võ nghe vua Phiên nói như vậy thì tức giận quát :
– Phiên tặc chớ nói càn. Chiêu Quân là Tây Cung của Thiên triều. Sao ngươi lại nghe lời của tên gian tặc Mao Diên Thọ mà mơ tưởng sự vô lý đó. Ta phụng mệnh sang đây là để nói lời phải trái làm hòa 2 nước, yêu cầu ngươi bắt ngay tên Mao Diên Thọ nộp cho Thiên triều, để từ đây 2 nước giao hòa với nhau, khỏi binh đao khổ sở dân chúng. Thiên triều cũng rộng ơn cho Phiên khỏi lệ triều cống.
– Sao ngươi nói dễ quá vậy ? Muốn giảng hòa thì vua Hán phải dâng nạp nàng Chiêu Quân cho ta, nếu không Trẫm sẽ đánh tới kinh đô nhà Hán.
– Phiên tặc, nếu ngươi cứ mơ tưởng Chiêu Quân thì không bao giờ thỏa mộng được.
– Thằng giặc già nầy hỗn láo, mau lôi nó ra chém đầu.
Thừa Tướng Vệ Luật của nước Phiên bước ra tâu :
– Xin Bệ hạ nguôi giận mà tha chết cho hắn. Vả lại 2 nước đang đánh nhau, ta không nên chém sứ giả. Xin Bệ hạ giao hắn cho hạ thần khuyên dỗ hắn đầu hàng.
Vua Phiên chấp thuận. Nhưng sau đó Vệ Luật không dụ được Tô Võ, mà lại bị Tô Võ mắng cho một trận. Vua Phiên giận bắt Tô Võ bỏ vào hang đá 3 ngày cho chết đói. Tô Võ vuốt hột sương đọng nơi ngù cờ thấm giọng nên không chết. Vua Phiên cho rằng Tô Võ có Thần nhân hộ trợ nên không dám giết, đày Tô Võ ra Mục Dương thành, bắt chăn 100 con dê đực, chừng nào dê đực đẻ con mới tha cho về nước.
Tô Võ tuổi già sức yếu, lại thiếu quần áo chống lạnh, sắp nguy tánh mạng, may nhờ một con vượn cái giúp đỡ, đem vào động đá nuôi dưỡng, các vượn nhỏ giúp chăn dắt đàn dê.
Mỗi lần mùa Đông sắp đến, chim nhạn lánh tuyết bay về phương Nam, Tô Võ viết thư buộc vào nách chim nhạn để nó bay đem về đất Trung nguyên, báo tin cho Hán Đế biết ông còn sống và hiện bị đày đi chăn dê ở phía Bắc xứ Hung Nô.
Mười sáu năm sau, quân Hán bị quân Phiên đánh bại, Hán Đế buộc phải đem Chiêu Quân cống Hồ (Phiên).
Khi nàng Chiêu Quân tới kinh đô Phiên quốc, nàng xin với vua Phiên giết chết tên gian thần Mao Diên Thọ, và thả Tô Võ trở về nước. Vua Phiên bằng lòng.
Tô Võ về đến Hán kinh thì tóc đã bạc phơ, giọng nói phều phào, vào chầu Hán Đế. Vua Hán cảm động, phong Tô Võ thăng lên 3 cấp, thưởng cho 1000 lạng vàng, và bà Châu thị, vợ của Tô Võ được phong làm Nhứt phẩm Phu Nhân.