Hàn Tín là người ở huyện Hoài Âm, mồ côi cha mẹ, thuở nhỏ rất nghèo, thường ăn bám ở nhà Đình trưởng đình Nam Xương làng Hạ Hương. Vợ của Đình trưởng không cho Tín ăn cơm nữa, Tín đi câu cá dưới thành để đổi gạo. Có một bà đập vải thuê, thấy Tín như vậy thì thương tình, cho Tín ăn cơm. Tín mừng rỡ nói với Bà :
– Thế nào tôi cũng đền ơn Bà xứng đáng.
Ba ta giận, nói :
– Kẻ đại trượng phu không thể nuôi nổi thân mình, tôi thương tình cho ăn, chứ có mong được cậu báo đáp đâu.
Những người hàng thịt ở chợ Hoài Âm, có một tên trẻ tuổi, thấy Tín mang kiếm nhưng nhát gan, nên trêu chọc :
– Mày tuy cao lớn, lại đi đâu cũng mang kiếm, nhưng trong lòng thì nhát thôi. Nếu mày có gan thì đâm tao chết, còn không thì mày phải luồn dưới trôn tao.
Hàn Tín nhìn đăm đăm tên hàng thịt, suy nghĩ giây lát, rồi cúi xuống bò qua trôn hắn. Cả chợ cười Hàn Tín nhát gan.
Khi Hạng Lương và Hạng Võ phò Sở Hoài Vương chống lại nhà Tần, Hàn Tín đến yết kiến Hạng Lương. Hạng Lương thấy Hàn Tín gầy ốm nên không muốn dùng, nhưng Quân Sư Phạm Tăng ngắm Hàn Tín một hồi rồi nói :
– Người nầy có vẻ gầy yếu nhưng bên trong ẩn một tài thao lược. Tướng quân không nên bỏ. Vả lại trong lúc nầy ta đang chiêu hiền nạp sĩ, bỏ một người thì trăm người nãn lòng.
Hạng Lương nể lời Phạm Tăng, thâu Hàn Tín và cho làm Chấp Kích Lang, lưu dưới trướng để sai phái như lính hầu.
Tuy buồn vì Hạng Lương không biết dùng mình, nhưng Hàn Tín vẫn nhận đỡ rồi sẽ tính sau.
Lúc bấy giờ Hạng Lương đang vây thành của Đại Tướng Chương Hàm nhà Tần, nhưng không phá thành được. Hạng Lương buồn rầu không nghĩ ra kế, binh sĩ mệt nhọc nãn lòng. Hàn Tín thấy vậy liền bày tỏ ý kiến, nói rằng :
– Việc quân binh tấn thối không nên diên trì. Nay quân ta không phá được thành mà cứ đóng binh dưới thành, binh sĩ biếng trễ, phỏng như quân địch biết được, nửa đêm mở cửa thành kéo quân ra cướp trại thì nguy mất. Đánh được thành là việc nhỏ, phòng bị mới là việc lớn. Xin Tướng quân xét lại.
Hạng Lương nghe Hàn Tín phân bày hơn thiệt, đã chẳng lưu ý mà còn hét lớn :
– Từ khi ta khởi binh ở Cối Kê đến nay, uy danh lừng lẫy, Chương Hàm chẳng qua chỉ là một đứa thất phu, nghe đến oai danh ta đà vỡ mật, còn dám đâu mở cửa thành ra cướp trại. Ngươi chỉ là một tên quân hầu, biết gì mà nói nhảm.
Tướng Tống Nghĩa thấy vậy can rằng :
– Hàn Tín tuy chỉ là quân hầu, nhưng lời nói đầy mưu lược, Tướng quân chớ khinh địch mà có hại.
Hạng Lương không nghe theo. Quả nhiên Chương Hàm đánh bại Hạng Lương đúng y như lời Hàn Tín đã nói trước, giết chết Hạng Lương. Hạng Võ lên thay Hạng Lương.
Phạm Tăng biết Hàn Tín là kẻ đại tài, nhiều lần tiến cử cho Hạng Võ dùng, còn nếu không dùng thì giết đi, để khỏi gây họa về sau. Nhưng Hạng Võ chê Tín là kẻ lòn trôn, không có khí phách anh hùng, nên không dùng, cũng không giết.
Trương Lương là Quân Sư của Hán Vương Lưu Bang, biết Hàn Tín là kẻ kỳ tài, có chí lớn, liền tìm đến gặp Hàn Tín. Trương Lương cho Hàn Tín biết mình có 3 cây kiếm báu : Một cây Thiên tử kiếm đã tặng cho Lưu Bang, một cây Tể Tướng kiếm đã tặng cho Tiêu Hà, còn một cây Nguyên Nhung kiếm thì xin tặng cho Hàn Tín, và viết thư tiến cử Hàn Tín cho Lưu Bang dùng làm Phá Sở Đại Nguyên Soái. Trương Lương trao cho Hàn Tín bản đồ vẽ ngõ tắt Trần Thương đi vào đất Thục, để Hàn Tín vào Thục yết kiến Lưu Bang, và cũng để sau nầy dẫn quân bí mật ra chiếm lấy đất Quan Trung.
Hàn Tín liền bỏ Hạng Võ, tìm đường đi vào đất Thục, qua ngõ tắt Trần Thương, đúng như họa đồ đã vẽ, gặp Nhữ Nam Hầu Hạ Hầu Anh và Thừa Tướng Tiêu Hà. Hai bên đàm luận với nhau thật tương đắc. Tiêu Hà tiến cử Hàn Tín lên Hán Vương Lưu Bang, Lưu Bang chưa tin Hàn Tín tài giỏi, nên tạm phong làm Đại Tướng. Sau đó, Hàn Tín đưa bức thơ tiến cử của Trương Lương, Lưu Bang mới tin Hàn Tín là hiền tài, lập đàn bái tướng, phong Hàn Tín làm Phá Sở Đại Nguyên Soái, trao cho Hàn Tín hổ phù, ngọc tiết, kim ấn và bảo kiếm, toàn quyền điều khiển tuớng sĩ chinh Đông.
Hàn Tín tỏ ra là một Đại Tướng tài ba thao lược, tập luyện binh sĩ một thời gian rồi tâu với HánVương, xin xuất quân, đi theo ngõ tắt Trần Thương, tiến về phương Đông, chiếm đất Tam Tần.
Hàn Tín dùng binh rất tài tình, đánh đâu thắng đó, thế quân rất mạnh. Hàn Tín thắng nhiều trận lớn, oai danh lừng lẫy. Hàn Tín theo lịnh của Hán Vương bình định được nước Triệu, nước Đại, nước Ngụy, nước Yên, nước Tề.
Hán Vương phong Hàn Tín làm Tề Vương, trưng dụng binh của Hàn Tín đi đánh Sở Bá Vương Hạng Võ.
Hạng Võ cảm thấy yếu thế hơn Hán Lưu Bang, nên sai Vũ Thiệp đến thuyết Hàn Tín :
– Việc tranh giành thiên hạ giữa Sở Bá Vương Hạng Võ và Hán Vương Lưu Bang chưa bên nào đắc thắng. Xưa kia, Hán Vương đã nhiều lần bội ước với Hạng Vương, nếu túc hạ cho rằng Hán Vương đối đãi với mình rất hậu, nên ra sức phò Hán Vương, nhưng rốt cuộc thế nào sau nầy túc hạ cũng bị Hán Vương bắt mà thôi. Túc hạ sỡ dĩ còn được sống là vì còn Hạng Vương. Hiện nay, Hán Vương hay Hạng Vương, ai thắng ai bại là ở tay túc hạ.Túc hạ theo Hán thì Hán thắng, túc hạ theo Hạng thì Hạng thắng. Nếu hôm nay Hạng Vương chết rồi thì hôm sau tới phiên túc hạ. Túc hạ sao không ly khai Hán mà hoà với Hạng, chia thiên hạ làm 3 mà làm vương một phần. Nay túc hạ bỏ lỡ cơ hội nầy, đem hết tâm lực phò Hán đánh Hạng thì làm người mưu trí như thế ư ?
Hàn Tín từ chối mà rằng :
– Tôi thờ Hạng Vương chẳng qua chỉ là Chấp Kích Lang, lời nói ra không được nghe, mưu kế đưa ra không được dùng, nên tôi bỏ Hạng theo Hán. Hán Vương tin dùng tôi, trao cho tôi ấn Đại Nguyên Soái, giao cho tôi hằng vạn binh, lời tôi nói được nghe, mưu kế tôi đưa ra được dùng, cho nên tôi mới được thế nầy. Phàm người ta hết sức tin cậy mình mà mình phản lại là điều chẳng lành. Tôi dù chết cũng không đổi dạ. Nhờ ông thưa lại với Hạng Vương, Tín từ chối.
Sau khi Vũ Thiệp đi rồi, Khoái Thông là mưu sĩ của Hàn Tín, vào bày tỏ với Hàn Tín, tóm tắt như sau :
– Hiện nay tánh mạng của 2 vua đều treo nơi tay của Túc hạ. Túc hạ theo Hán thì Hán thắng, theo Sở thì Sở thắng. Tôi xin phơi bày gan ruột của tôi để trình bày cái kế của tôi, nếu Túc hạ nghe theo thì không gì bằng làm lợi cho cả đôi bên, khiến chia ba thiên hạ, đứng theo thế chân vạc 3 chân, không ai dám động binh. Túc hạ là người hiền thánh, quân sĩ đông, giữ lấy nước Tề hùng mạnh, bắt nước Triệu theo mình, nắm lấy đất Giao đất Tứ, lấy đức vỗ an thiên hạ, kín đáo nhún nhường, thì các vua chư Hầu đều phục, kéo đến chầu vua Tề vậy. Tôi nghe : Trời cho mà không lấy thì sẽ mang lấy tội, thời cơ đến mà không theo thì mang lấy họa, xin túc hạ suy nghĩ.
Hàn Tín đáp :
– Vua Hán đãi tôi rất hậu, lấy xe của mình để cho tôi đi, lấy áo của mình để cho tôi mặc, lấy cơm của mình để cho tôi ăn. Tôi nghe nói : Đi xe của người thì lo điều lo nghĩ của người, mặc áo của người thì mang điều lo nghĩ của người, ăn cơm của người thì gánh vác công việc của người. Tôi lẽ nào chạy theo lợi mà bỏ nghĩa.
Khoái Thông cố gắng thuyết Hàn Tín nhiều lần, nhưng Hàn Tín nhứt định không đổi ý, nên sợ tai họa xảy đến cho mình, bèn giả điên, làm người thầy cúng.
Sau đó, Hàn Tín đánh Hạng Võ thảm bại, phải chạy đến thành Cai Hạ cố thủ. Thế cùng lực tận, tướng sĩ của Hạng Võ bị tiếng sáo của Trương Lương làm cho chán nãn, bỏ thành trốn đi. Thành Cai Hạ thất thủ, Hạng Võ chạy đến sông Ô giang, tự cắt đầu tự tử.
Hán Lưu Bang thống nhứt được nước Tàu, tự mình lên ngôi Hoàng Đế, xưng là Hán Cao Tổ, phong Hàn Tín làm Sở Vương, bình định nước Sở, đóng đô ở Hạ Bì.
Hàn Tín nay về nước Sở làm vua, liền gọi Bà già đập vải đã cho Hàn Tín ăn cơm lúc hàn vi, tới thưởng cho 1000 lượng vàng; gọi Đình trưởng tới thưởng cho 100 quan, nói :
– Ông là kẻ tiểu nhân, giúp người không trót.
Lại sai người đi tìm anh hàng thịt khi xưa đã bắt Hàn Tín lòn trôn, phong anh ta làm Trung Úy. Hàn Tín nói :
– Hắn là tráng sĩ đấy. Lúc hắn làm nhục ta, có phải ta không giết hắn được đâu, nhưng giết hắn thì có danh nghĩa gì.
Chung Ly Muội là tướng của Hạng Võ, nhà y ở núi Y Lê, vốn là bạn chơi thân của Hàn Tín lúc nhỏ. Khi Hạng Võ chết, Chung Ly Muội bỏ trốn đến nương náu nơi dinh của Hàn Tín. Hán Cao Tổ rất giận Chung Ly Muội, nghe nói Muội trốn ở Sở, nên ra lịnh cho Sở Vương Hàn Tín bắt Muội. Có người vu cáo với Hán Cao Tổ là Hàn Tín chứa Chung Ly Muội, có ý làm phản. Hàn Tín gặp Chung Ly Muội nói rõ việc ấy. Muội nói với Hàn Tín :
– Vua Hán chưa dám bắt Ông là vì có Muội đang ẩn trong nhà Ông, Ông muốn bắt ta để nịnh nhà Hán, thì hôm nay ta phải chết, nhưng ông cũng sẽ bị chết theo, dễ như trở bàn tay thôi. Ông không phải là người trưởng giả.
Chung Ly Muội nói xong, tự đâm cổ chết. Hàn Tín cắt đầu Muội đem dâng cho vua Hán đang tuần thú ở đất Trần. Hàn Tín mắc kế của vua Hán, vua Hán giả đi tuần thú, hội họp chư Hầu, là để bắt Hàn Tín một cách dễ dàng. Khi vua Hán thấy Hàn Tín đến, liền thét võ sĩ bắt Hàn Tín trói lại, bỏ lên xe, trở về kinh đô Lạc Dương.
Về tới Lạc Dương, Hán Cao Tổ nghĩ đến công lao của Hàn Tín, nên không giết, chỉ giáng xuống làm Hoài Âm Hầu, không cho nắm giữ binh quyền.
Một người môn hạ của Hàn Tín có tội với Tín, bị Tín bắt bỏ tù, muốn giết đi. Người em của hắn ra đầu thú, vu cho Hàn Tín muốn làn phản.
Lữ Hoàng Hậu, vợ của Hán Cao Tổ bàn với Tể Tướng Tiêu Hà, gạt Hàn Tín vào triều, sai võ sĩ bắt Tín trói lại, rồi đem đi chém chết ở lầu treo chuông trong cung Trường Lạc.
Lúc sắp bị chém, Hàn Tín hối hận than rằng :
– Ta rất hối hận, không nghe lời của Khoái Thông, cho nên bị đàn bà lừa dối, há chẳng phải là Trời muốn thế sao !
Lữ Hậu lại sai bắt cả 3 họ nhà Hàn Tín giết hết.
Trong Thánh Ngôn Hiệp Tuyển, Đức Chí Tôn có nói rằng :
TNHT. II. 33 : “ Ngươi Hàn Tín xưa, nếu chẳng trở lòng nạp bạn thì chẳng bị thác vô cớ.”