Công Dã Tràng là công lao của con Dã Tràng. Đây là cái công lao uổng phí, không đem lại một lợi ích cụ thể nào.
Dã Tràng là một loài động vật nhỏ, sống ở bãi cát bờ biển, giống như con cua nhưng rất bé. Dã Tràng dùng 2 cái càng bé nhỏ của nó đào lỗ dưới cát để ở, cát đào lên được Dã Tràng xe thành từng lọn nhỏ, nhưng vừa đào xong, sóng biển tràn lên lấp lỗ cát và làm biến mất các lọn cát nhỏ. Thế là Dã Tràng đào lại, xe cát, và cứ thế làm mãi.
Tương truyền, thuở xưa có một người thợ săn ở tỉnh Sơn Tây, tên là Dã Tràng, thường ngày len lỏi vào rừng săn bắn.
Một hôm Dã Tràng đi qua một cái hang, nhìn vào thấy đôi rắn thường âu yếm nhau rất hạnh phúc. Người thợ săn thấy vậy thì có cảm tình với đôi rắn và không hề đụng chạm đến, nhưng Dã Tràng vẫn thường theo dõi cuộc sống của chúng.
Ngày kia, Dã Tràng đi qua hang rắn, thấy con rắn cái yếu đuối, nằm bất động bên đống vỏ rắn mới lột ra, trong lúc đó rắn đực đi kiếm mồi tha về nuôi rắn cái. Chẳng bao lâu sau, rắn đực bắt đầu yếu đuối sửa soạn lột xác. Khi rắn đực lột xác, con rắn cái chẳng những không đi tìm mồi nuôi rắn đực mà lại đi tư tình với một con rắn đực khác. Dã Tràng thấy cảnh tình đó thì lòng bất bình nổi lên, liền giương cung bắn chết con rắn cái lang chạ. Đến khi rắn đực cứng mình trở lại, trông ngóng con rắn cái hoài mà không thấy, bèn bò đi tìm, cuối cùng thấy rắn cái nằm chết vì mũi tên có đề chữ Dã Tràng.
Rắn đực biết là Dã Tràng đã bắn chết vợ mình, bèn đi tìm Dã Tràng để báo thù. Khi bò đến ẩn trong nhà Dã Tràng chờ dịp hành động, rắn đực nghe Dã Tràng thuật lại cho vợ nghe đời sống của đôi vợ chồng rắn mà lâu nay chàng để tâm quan sát. Khi con rắn cái yếu đuối lột xác thì rắn đực canh cửa hang và đi kiếm mồi về nuôi rắn cái. Đến khi con đực yếu đuối lột vỏ thì con rắn cái không giữ hang, không đi kiếm mồi nuôi rắn đực mà lại đi tư tình với một con rắn đực khác. Tôi thấy việc tàn nhẫn bất lương đó, tôi tức quá nên bắn chết con rắn cái cho hết đời cái thứ lãng mạn lộn chồng. Rắn đực nghe tự sự mới biết rắn cái bị bắn chết là đáng tội, nên không thù oán Dã Tràng nữa, biết Dã Tràng là người trung nghĩa đáng kính phục. Chờ lúc Dã Tràng ngủ yên, rắn đực lén bò đi mất.
Đêm sau, bỗng Dã Tràng thấy con rắn đực bò vào nhà, vội nhả ra một cục ngọc rồi bò đi mất. Dã Tràng biết là rắn đến tặng ngọc cho mình, chàng vui mừng cầm cục ngọc lên thấy rất đẹp, bỏ vào miệng ngậm thử chơi thì lạ lùng thay, Dã Tràng nghe được tiếng nói của các loài sinh vật và hiểu rõ hết.
Chàng liền đi vào rừng để nghe loài vật nói chuyện nhau. Dã Tràng nghe 2 con quạ nói chuyện ở trên cây : Phía đông kia, cách đây một dặm đường, có con nai tơ bị thương chờ chết, có ai biết không ? Dã Tràng thử đi qua hướng đông theo lời quạ chỉ, gặp một con nai tơ bị thương chờ chết. Chàng liền bắt nai lấy thịt. Con quạ bay đến nói : Lấy thịt nai, cho tôi bộ đồ lòng, vì công tôi chỉ dẫn. Dã Tràng liền mổ bụng nai lấy bộ đồ lòng treo lên cây cho quạ. Nhờ đó, Dã Tràng và quạ biến thành đôi bạn, thường hay giúp nhau, nhiều lần như vậy.
Một hôm, bộ đồ lòng Dã Tràng treo lên cây dành cho quạ, nhưng một con chó sói rình, chờ Dã Tràng đi thì sói liền chạy đến giựt mất. Quạ bay đến trách móc Dã Tràng. Dã Tràng thiệt tình nói ra, quạ không tin, sanh cãi vã. Quạ hỗn xược chửi bới Dã Tràng, khiến Dã Tràng tức giận giương cung bắn quạ. Quạ khôn lanh né tránh và đưa mỏ gắp được mũi tên.
Quạ la lên : Ta sẽ báo thù ! Ta sẽ báo thù !
Ít hôm sau, trát của quan Huyện đến bắt Dã Tràng bỏ ngục vì tội giết người, người ta phát giác ra một tử thi trôi trên sông có mũi tên của Dã Tràng ghim vào bụng. Dã Tràng biết vụ nầy do quạ gây nên để báo thù. Dã Tràng hết sức kêu oan, nhưng chứng cớ đành rành, không ai tin lời Dã Tràng cả. Dã Tràng đành ngồi trong ngục chờ ngày lãnh án.
Ngày kia, Dã Tràng ngậm ngọc rắn để nghe tiếng nói của loài vật cho đỡ buồn, chàng nghe chim sẻ nói : Nhiều kho lúa của vua để hở bị đàn chim kéo đến ăn hết sạch. Chàng vội nhờ viên cai ngục nhắn quan Huyện giữ gìn các kho thóc cẩn thận vì các kho thóc của nhà vua đã bị chim ăn hết sạch rồi.
Lúc đầu quan Huyện không tin, nhưng mấy hôm sau thì lịnh vua ban ra cho biết mấy kho thóc ở Hoàng cung đã bị chim ăn hết sạch, nên ra lịnh cho các quan phải lo, ngăn ngừa chim phá hại. Mọi người bấy giờ mới thán phục Dã Tràng.
Sau đó, Dã Tràng thấy đàn kiến đang bò rầm rộ lên chỗ cao, liền ngậm ngọc vào nghe, đàn kiến bảo nhau là sắp có bão lụt to lắm. Dã Tràng liền báo cho quan Huyện biết để phi báo về triều đình cho vua ra lịnh các nơi đề phòng bão lụt. Mấy hôm sau, mưa giông bão lớn, ngập lụt nhiều nơi, nhưng nhờ có phòng bị trước, nên sự thiệt hại không đáng kể.
Vua đòi quan Huyện đưa Dã Tràng về triều. Dã Tràng thành thật kể cho vua nghe mọi việc từ đầu đến cuối, từ việc gặp đôi rắn, rồi giết rắn cái lang chạ, được rắn đực tặng ngọc, rồi bị quạ hại, vv . . Chàng trình cho vua xem cục ngọc rắn.
Vua hiểu được sự oan ức của Dã Tràng, nên phong tước và cho hầu cận bên vua. Ngày ngày, vua mượn ngọc ngậm vào miệng để nghe tiếng nói của các loài chim trong vườn Thượng uyển. Nghe tiếng nói của loài vật trên bờ riết rồi cũng chán, vua tổ chức đi ra biển để nghe tiếng nói của loài cá thế nào.
Nhà vua nghe tiếng nói của các con cá, các con mực bơi theo thuyền rồng, chúng nhởn nhơ bơi lội ca tụng cảnh đẹp của thiên nhiên, nhà vua thích chí bật ra tiếng cười ha hả, làm cục ngọc rời miệng nhà vua, rớt xuống biển. Nhà vua ngẩn ngơ luyến tiếc, cho dừng thuyền lại, huy động tất cả thợ lặn giỏi đến lặn tìm ngọc, nhưng không tìm thấy được.
Riêng Dã Tràng thì vô cùng sầu não, ngày đêm cứ nghĩ cách tìm lại viên ngọc rắn quí báu, cuối cùng anh ta nẩy ra ý định lấp biển tầm châu. Ngày ngày, Dã Tràng đẩy xe cát đổ xuống lấp biển, lâu ngày sức lực kiệt dần mà vẫn chưa lấp được biển, Dã Tràng chết trong uất ức nghẹn ngào. Hồn Dã Tràng biến thành một loài cua nhỏ, ngày đêm đào cát xe thành hòn, rồi sóng biển tràn lên khỏa lấp hết. Khi sóng biển qua đi, giống cua đó lại đào cát và xe cát, vv . . . cứ mãi làm cái công việc không ích lợi vào đâu, ngàn đời không biết chán.
Giống cua nhỏ bé đó được đặt tên là Dã Tràng.
Dã Tràng xe cát biễn Đông,
Nhọc nhằn mà chẳng nên công cán gì !
* Thi sĩ Bồng Dinh có bài thơ Vịnh Dã Tràng (15-12-1925) :
Dã Tràng ai dễ xét công đâu,
Bãi biển thường xe cát lấp đầu.
Xúc đất trải bao cơn sóng lượn,
Nhăn mày cười bỡn khúc sông sâu.
Biết không nên việc nơi Trời nước,
Nào có nao lòng cuộc bể dâu.
Nhiều ít có danh trên võ trụ,
Kẻo mà thẹn với mấy bầy trâu.
* Lục Nương giáng cơ họa vận :
Công Dã Tràng công cán để đâu,
Muôn ngàn sóng cả khỏa ngang đầu.
Đất vò nên lọn xây thành lở,
Nước dập tuôn bờ lở dậu dâu.
Đắp biển vì lo bờ biển lở,
Moi sông bởi muốn ngọn sông sâu.
Nên hư trối mặc đời phi thị,
Lam lụ buồn cười bấy lũ trâu.
(Trích trong Đạo Sử quyển I trang 26 của Nữ Đầu Sư Hương Hiếu)